Në fillim mendoja se dashuria ishte një fjali e bukur, një rresht i zgjedhur si në një poezi që e lexon zëshëm dhe e ndjen si të dridhej ajri përreth. Kam jetuar gjatë me bindjen se gjithçka mund të shpëtohej me fjalë: një “më fal” i vendosur në kohën e duhur, një “të dua” i shkruar siç duhet, një “mos u largo” i pëshpëritur në një natë të qetë. Por jeta, me fatin e saj të çuditshëm, ma mësoi në mënyrën më njerëzore që dashuria nuk ështe veçse fjalë. Ndonjëherë, kur fjalët nuk mjaftojnë, zemra e gjen rrugën përmes gjesteve të thjeshta, të padukshme për syrin e paduruar, por të forta sa një premtim.
U njoha me Erën në një pasdite shiu. Libraria e vogël në cep të rrugës mbante erën e faqeve të vjetra dhe të lagështirës, ndërsa xhamat përshkruheshin nga vija të holla që rrëshqisnin me zhurmë të lehtë. Ajo po mbante në duar një fletore me kapak blu, ku vizatonte petale lulesh. Unë po kërkoja një kopje të “Zhurma e Bardhë” dhe u ndalëm përballë së njëjtës rafte. Ajo buzëqeshi. “Ti shikon romanet që bien në mendime,” tha. “Unë kërkoj forma që më shpëtojnë nga mendimet.” Qesha me atë dallim të vogël dhe e kuptova që në atë çast se po flisnim me të njëjtën gjuhë, ndonëse përkthenim ndryshe.
Për disa javë u takuam aksidentalisht: në kafenë pranë parkut, tek kioska ku shisnin letra me ngjyra, në stacionin e autobusit ku shiu i vjeshtës na detyroi të afroheshim për t’u futur nën të njëjtën strehë. Unë i flisja me fjali të gjata, siç i kam dashur gjithmonë: i tregoja për librat, për ëndrrat, për kujtimet që më ndiqnin natën. Ajo përgjigjej me fjali të shkurtra, të ngrohta, sikur çdo fjalë ta kishte matur pesha e zemrës së saj. “Fjalët janë si gurët,” më tha një herë, “duhet t’i vendosësh me kujdes që ura të mos shembet.” Më pëlqeu kjo mënyrë si e shihte marrëdhënien, si një urë e qëndrueshme që kërkonte mendueshmëri dhe besim.
Në fillim, gjithçka dukej e lehtë. Necnim pranë Lanës e bisedonim për çdo gjë: për fatin që na solli në të njëjtin vend, për shpresën që torbëzohej brenda nesh, për mënyrën si kujtimet e vjetra mund të bëhen strehë kur nuk gjen dot fjalën e duhur. Ajo kishte një zakon: të vendoste gishtin në buzë kur donte të dëgjonte një tingull të largët. “Bota flet edhe kur hesht,” thoshte. “Duhet të mësosh ta dëgjosh.” Unë shpesh ia prishja heshtjen me nxitim, duke e mbushur me fjali e argumente, sikur doja të fitoja një debat të paqartë. Ajo buzëqeshte lehtë dhe vazhdonte të ecte.
Problemet erdhën jo me zhurmë, por ngadalë, si mjegulla që nuk e vëren derisa e kupton se e ke humbur shikimin. Nëna e Erës u sëmur, dhe ajo u mbështoll me një heshtje të re. Unë i dërgoja mesazhe të gjata: lista me këshilla, fjalë inkurajuese, citate nga autorë që i kisha gjetur domethënëse. Ajo përgjigjej me një “faleminderit” të qetë ose me një zemër të kuqe. Një mbrëmje, kur e telefonova, nuk foli. Vetëm më dëgjoi. Pastaj mbylli telefonin me një “natë të mirë.” M’u duk se po humbja terren, si t’i humbasësh fjalët në një dhomë plot me fjalorë.
Kur vendosa ta takoj, ajo ishte në dhomën e vogël të nënës, ku drita hynte nga perdeja si kremtë me pluhur. Nëna flinte e qetë, ndërsa Era u ngrit dhe më përqafoi pa thënë asgjë. “S’di çfarë të them,” nxora më në fund. “Ndonjëherë s’ka nevojë,” tha ajo. “Vetë prania është fjalimi i duhur.” Dhe ashtu u ulëm pranë, derisa nata u bë më e lehtë. Të nesërmen i solla me ngut një buqetë me margaritarë dhe një libër motivues. Ajo i mori me mirësjellje, por i vendosi në një cep të dhomës. “Më duhej vetëm një filxhan çaji,” tha. E kuptova pak vonë se kisha folur shumë dhe kisha dëgjuar pak.
Në ditët që pasuan, fillova të mësoj alfabetin e heshtjes së saj. Ajo i mbante gishtat e duarve të kryqëzuar kur i duhej guxim. I prekte flokët pas veshi kur ndjehej e pasigurt. Kur i dridhej pak buzëqeshja, ishte shenjë se donte të fliste, por nuk gjente dot rrugën drejt fjalëve. Unë, me ndrojtje, fillova të flisja më ngadalë, t’i bëja pyetje më të buta, të ofroja një karrige pranë dritares në vend të njëxeheje me fjalë. Një pasdite i ziejta çaj me mente dhe ia lashë në tavolinë, pa koment. Ajo e piu ngadalë dhe shkroi në fletoren blu: “Kur fjalët nuk mjaftojnë, mjafton pranëqëndrimi.” E lexova dhe ndjeva se brenda meje diçka po zbriste nga koka drejt zemrës.
Por unë prapë gabova. Një mbrëmje, pas një dite të gjatë në punë, u paraqita te dera e saj me një fjalim të përgatitur. Fola për shpresën, për kuptimin e dhimbjes, për fatin që na vendos prova për të bërë marrëdhëniet më të forta. Fjalët më dolën si lumenj dhe unë iu dorëzova asaj derdhjeje, i bindur se po bëja që ajo të ndihej mirë. Kur mbarova, ajo më pa butë. “Ardian, je zemër-mirë,” tha. “Por sonte doja që dikush të më rrinte pranë dhe të tërhiqte perden, jo të hapte horizontet.” Faj dhe turp. M’u duk se kisha pikturuar qiellin dhe kisha harruar të ndizja dritën në dhomë.
Ajo m’u largua pak nga pak. Jo si një portë që mbyllet me zhurmë, por si një dritë që shuhet me mendim. Më dërgoi një mesazh: “Dua kohë.” Tundimi për t’iu përgjigjur me një tekst të gjatë ishte i madh, por i fshiva fjalitë, derisa mbeti vetëm: “Jam këtu.” Pastaj heshta. Ditët u bënë të zgjata. E pashë një herë në rrugë duke mbajtur në dorë fletoren blu; nuk më pa. Më duhej ta lija të merrte frymë.
Në këtë kohë, gjyshi im më ftoi në shtëpinë e vjetër të fshatit. Kërkonte dikë t’i ndreqte një orë muri që kishte reshtur së rrahuri. “Nuk mjafton të dëgjosh tik-takun,” tha gjyshi. “Duhet të kuptosh pse ndalet.” U ula, e çmontova me kujdes, dhe pashë një copëz pluhuri të ngjitur në një dhëmbëz. Ishte një pengesë e vogël, por e mjaftueshme. Ju betohem, ajo orë më mësoi një të vërtetë: marrëdhëniet ndonjëherë nuk ndalen për mungesë dashurie, por për një pengesë të vogël që kërkon vëmendje, jo ligjërata. Kur e bashkova sërish, tik-taku filloi pa shumë fjalë. Pasi e vendosa në mur, vendosa të mbaj heshtjen me vete, jo si mur, por si hapësirë për të dëgjuar.
U ktheva në qytet dhe fillova të bëj gjëra pa njoftime. Bleva një filxhan të vogël me vizatime margaritarësh dhe e lashë te shkallët e ndërtesës së saj me një shënim: “Për çaj kur nuk e gjen fjalën.” Në park, ku uleshim shpesh, vendosa një batanije të pastër në një karrige druri dhe e lashë aty të palosur. Rregullova zilen e derës së saj që bënte zhurmë. Nuk e dija nëse do t’i vinte re. Por në një mëngjes, gjeta te posta një fletë të vogël nga fletorja blu. “Dëgjova zilen dhe qesha. Faleminderit.” Ishte fjalia më e bukur që kisha lexuar në muaj.
Pastaj ndodhi diçka e papritur. Era humbi zërin. Një infeksion i fortë i fytit e bëri të fliste me vështirësi, pastaj fare. Mjeku i kërkoi të pushonte të fliste për disa javë. Paradoksale: një vajzë që më kishte mësuar se si të dëgjoj heshtjen, tani vetë mbetej në të. E vizitova me një kuti lapsash dhe një dërrasë të vogël për të shkruar. Ajo qeshi pa zë dhe shkroi: “Tani fjalët e mia janë si re që kalojnë. Ti je toka ku bien.” Ishte hera e parë që kuptova vërtet se dashuria është më shumë se fjalët. Filluam të krijojmë kodin tonë: një yll i vogël vizatuar do të thoshte “më duhet guxim”; një valë e vogël “jam e lodhur”; tre pika në një rreth “më mungon nënë-drita”. Unë përgjigjesha me gjeste: një filxhan çaj, një dritare e hapur, një batanije e shtruar mirë. Një ditë, kur pashë se i dridheshin duart, u ula pranë dhe thashë thjesht: “Jam këtu.” Ajo më mori dorën dhe ndjeu rrahjet, si të dëgjonte tik-takun e orës së gjyshit.
Kur zëri ende nuk i ishte kthyer, e mora në një shëtitje te muzeu i qytetit. Përpara një tabloje të vjetër me ngjyra të buta, ajo shkroi: “Artistët flasin me ngjyra.” Ngrita shpatullat. “Atëherë le të ngjyrosim çastin,” i thashë. Në fund të sallës, në një tavolinë të vogël kishte kartolina boshe. Shkruam secili nga një fjali. E imja: “Dashuri do të thotë të mos i kesh gjithmonë fjalët, por të mos ikësh ndërkohë.” E saj: “Kur fjalët nuk mjaftuan, ti ndeze dritën.”
Ndonjëherë mendoj se nëse nuk do të ishte sëmurur, nuk do t’i kishim udhëtuar këto rrugë të heshtjes. Shpesh, jeta na jep fatinnë mënyra që nuk i kuptojmë menjëherë. Era filloi të fliste pak nga pak, por zëri i saj u bë edhe më i butë. Nuk kishte më ngutje për të gjetur fjalën e duhur; kishte durim për të gjetur momentin e duhur. Një mbrëmje, nën dritën e zbehtë të kuzhinës së saj, ajo tha: “Nuk isha gati të dëgjoja fjalë, sepse flisat me mendje. Tani flet me zemër.” Ishte falja e saj e vogël, e fshehur brenda një buzëqeshjeje.
Megjithatë, asgjë nuk është e përsosur. Kur nëna e saj u largua nga spitali, por jo si më parë, Era mori mbi vete përgjegjësi të reja. Koha jonë u tkurr. Unë ndonjëherë e ndjeja peshën e heshtjes: flisja me vete, i shkruaja letra që nuk i dërgoja, vendosja një margaritar në xhep si kujtim. Një natë u grindëm lehtë. Unë i kërkova të planifikonim më shumë kohë. Ajo më pa e lodhur. “Nuk kam fjalë,” tha e ngjirur. “Nuk dua premtime që nuk i mbaj dot.” E kuptova se kisha ardhur sërish me pritshmëri, jo me pranëqëndrim. U ula përballë saj dhe i zgjata dorën. “Le ta bëjmë marrëveshjen e heshtjes,” thashë. “Kur fjala është e vështirë, bëjmë nga një gjest: ti ndez një qiri, unë vë çajin. Kaq mjafton për të ditur që jemi këtu.” Ajo pranoi, duke u mbështetur pak mbi supin tim.
Dimri erdhi me një qetësi të gjatë. Ne u mësuam me ritmin e ri: biseda të shkurtra, gjeste të gjata. Një herë, kur u ktheva në shtëpi, gjeta te dera një kuti të vogël druri. Brenda saj ishte një orë e vjetër tavoline, e ndalur. Një shënim: “E di që di t’i ndreqësh gjërat që ndalen. Nëse dashuria jonë ndonjëherë flokëzohet nga pluhuri, mos e shty me fjalë. Fryji pak me frymën tënde.” Qesha dhe e vendosa orën në tavolinë. Nuk e hapa. Le të qëndronte e ndalur, si një kujtim që s’ka nevojë të ecë për të qenë i gjallë.
Pranvera na gjeti të dy më të qetë. Nuk bëmë plane të mëdha, nuk shkruam premtime të gjata. Çdo të shtunë në mëngjes, Era vinte te parku me fletoren blu; unë sillja biskota me kanellë. Ajo vizatonte yje të vegjël, unë lexoja poezitë e mia të paktë. Ndonjëherë s’flisnim për minuta të tëra dhe nuk na mungonte asgjë. Një fëmijë i vogël i ra topi pranë nesh dhe e ndoqi me sy. Era e ngriti topin dhe ia dha me një përkulje të lehtë. “Shiko,” më tha, “sa shumë fjalë ka në një përkulje.” E dija.
Nuk e di çfarë do të sjellë koha. Ndoshta do të mbetemi bashkë, ndoshta do të ndahemi si miq të dashur, me kujtime të shumëfishta që do të na ngrohin si dielli i mëngjesit. Ajo e di që unë s’jam më ai njeriu që mbështetet vetëm te fjalët; unë e di që ajo e ka mësuar të pranojë edhe një fjali të gjatë nëse shoqërohet me një filxhan çaj. Ndonjëherë mendoj për fatin si një tren që ndalon në stacione të panjohura: mund të zbresësh e të presësh trenin tjetër, ose të hipësh e të besosh se shpresa di ku të të çojë. Ne zgjodhëm të rrimë në peron, dorë për dore, duke dëgjuar zhurmën e hekurit mbi shina dhe duke ndarë heshtjen.
Sot, ndërsa shkruaj, Era ka lënë fletoren blu mbi tavolinë. Mbi kapak ka vizatuar një urë me gurë, e mbajtur nga dy brigje me pemë të holla. “Ura jonë s’ka nevojë për shumë fjalë,” më tha pak më parë. “Ka nevojë për hapa të kujdesshëm.” E putha në ballë dhe vendosa dy filxhanë çaji në dritare. Ajo u ul pranë meje. Nuk thamë asgjë për disa minuta. Pastaj ajo u kthye dhe më pyeti: “Si ndihesh?” “Si një orë që i është hequr pluhuri,” i thashë. Qeshi me atë të qeshur të saj të butë, që të bën të besosh se kujtimet mund të jenë dritë, jo barrë.
Në fund të ditës, e shoqëroj në shtëpi dhe ndalemi te parku. Era ndez një qiri të vogël aromatik dhe e vendos mbi stol. Unë hedh batanijen që kam mbajtur gjithmonë me vete. Qirinj dhe batanije: marrëveshja jonë e heshtjes. Diku larg, një violinë luan një melodi klasike. Nuk e dimë nga vjen, por tingulli hyn lehtë në mes nesh. Ajo më shtrëngon dorën. Unë i shtrëngoj dorën. Pastaj ajo merr fletoren dhe shkruan: “Kur fjalët nuk mjaftuan, mësova se dashuria është frymë. Vjen e shkon, por kur e ndan, rri.” Unë nënshkruaj poshtë: “Dhe rri në gjeste. Në dritare të hapura, në çaj të nxehtë, në heshtje që dëgjon.” E mbyllim fletoren dhe e lëmë mbi gjunjë si një premtim i vogël, i thjeshtë, i besueshëm.
Njerëzit kalojnë. Disa flasin me zë të lartë, të tjerë qeshin. Ne rrimë në vendin tonë të vogël, me qirinë që lëkundet lehtë dhe erën që sjell aromë vesash. Nuk kemi nevojë për fjalë të mëdha. Jemi këtu. Dhe ky “këtu” është historia jonë, lidhja jonë, shpresa jonë. E di që do të kemi ditë kur do të kërkojmë fjalë dhe nuk do t’i gjejmë. Por po ashtu e di se kemi mësuar të ndërtojmë ura me gurë të vegjël. Çdo gur është një gjest. Çdo gjest është një kujtim. Çdo kujtim është një mënyrë tjetër për të thënë “të dua” pa e thënë me fjalë.
Në mbrëmje, para se të ndahemi, Era hap kutinë e vogël të drurit që i kisha dhënë. Brenda, ora e ndalur. Ajo e nxjerr, e vendos mbi dorë dhe m’i jep mua sërish. “Le të qëndrojë e ndalur,” thotë. “Le të na kujtojë se koha e dashurisë nuk matet me tik-tak, por me mënyrën si rrimë bashkë kur fjalët nuk mjaftojnë.” E mbaj në dorë dhe e ndiej të lehtë si një gjethe. Ajo më përqafon, pastaj tërhiqet një hap mbrapa dhe më sheh drejt e në sy. “Natë të mirë,” thotë. “Natë të mirë,” i përgjigjem. S’ka fjalë shtesë. Rruga në shtëpi është e qetë. Dritat e qytetit shkelqejnë si yje të ulët, dhe unë e di se nesër, pasnesër, kurdo që fjalët të mos mjaftojnë, do të kthehemi te qiriri dhe batanija, te filxhani i çajit, te dritarja e hapur, te fletorja blu. Sepse aty, në atë hapësirë të vogël e të ngrohtë, zemra gjen gjithmonë gjuhën e vet.