Kujtimet kanë aromën tënde. E kuptova ditën kur hapa dritaren dhe qyteti u zgjua nën shi. Era solli brenda një nuancë të lehtë jasemini dhe kafe të sapopjekur nga lokali poshtë pallatit. E mora frymën thellë dhe, pa e kuptuar, fillova të flas me ty në mendje. “Mirëmëngjes,” të thashë duke buzëqeshur vetvetiu, sikur ti të ishe aty, në karrigen pranë dritares, me tiganin e vogël në dorë, duke bërë vezë dhe duke kënduar një këngë të vjetër për fatin dhe shpresën. Të gjitha këto ndjenja erdhën si valë të ngrohta. Dashuri, humbje, pritje, pajtim. Një marrëdhënie që ende jeton në ajër, në aromë, në kujtim.
Kujtoj herën e parë që të pashë. Ishte një pasdite tetori, në një panair libri. Më drejtove një pyetje të thjeshtë, por zëri yt kishte vetëbesim dhe brishtësinë e një njeriu që di t’i shohë njerëzit siç janë. Pyete nëse libri që kisha në dorë ishte më shumë për kujtimet apo për të vërtetën. “Kujtimet janë të vërtetat tona të brendshme,” thashë. Ti qeshe, dhe ajo qeshje u bë vula e një kapitulli të ri. Në orën që pasoi, ndamë një kafe në verandën me karrige të drunjta, dhe aroma e saj na bëri të guximshëm. E thashë fjalën dashuri me sytë, jo me gojë, ndërsa ti e le të bjerë e qeshura në xhepin e heshtjes sime.
Shpesh mendoj që fati i njerëzve përzihet me erërat. Më pas, në ditët tona të zakonshme, jetonim me ritme të vogla. Unë i shkruaja mëngjesit një rresht nga një libër dhe ti përgjigjeshe me një shaka. Kur moti ishte i përtokur, juaja e shtëpisë përhapej me aromë livandoje. Kur punoja deri vonë, më prisje me një supë të ngrohtë. Më kujtohet si prekje e lehtë te supi im kur më thoshe: “Mos harro të marrësh frymë.” E çuditshme sa shumë mund të flasë një aromë. Livandoja e pëlhurës së perdeve, sapuni i thjeshtë i duarve, limoni i çajit që përvëlonte buzët, rrobat që thaheshin në ballkon. Çdo të hënë pasdite, ndërsa lanim enët bashkë, ndieja diku midis nesh një premtim të pashkruar: do ta gjejmë rrugën, pavarësisht stinëve.
Pastaj erdhi ai diskutim i gjatë, ai që nuk ka fajtorë, por vetëm ngjyrime të vërtetash. Unë kisha frikë nga ndërrimi, ti kishe frikë nga heshtja ime. Unë i afrohesha me përpjekje të brendshme çastit kur duhej të them: “Po, le të shkojmë më larg.” Ti nuk dëshiroje premtime të pambështetura, por një të vërtetë që mban gjatë. Dhe si gjithë marrëdhëniet e vërteta, edhe e jona u përkul para peshës së kohës dhe pritjeve. Nuk u thye, thjesht u tërhoq si një valë që rri pezull para se të kthehet. Ti more një mundësi pune në një qytet tjetër, dhe unë mbeta këtu me librat, me fletoret, me dritaren time, duke shpresuar se kujtesa do të na mbante të lidhur, të paktën si dy pika shiu në të njëjtin xham.
Kështu nisën ditët e reja, të heshtura, ku unë e gjeta veten të rritem në mungesë. Fjalët që s’thuhen rriten brenda si driza, por edhe hapin gjurmë të buta te zemra. Fillova të ec përherë në të njëjtën rrugë, nga shtëpia te parku, për të kaluar pranë atij furrtari që përhapte aromë buke të ngrohtë. E mbaja frymën pak më gjatë, sikur përmes saj të të thërrisja. Kur vinin të dielat, bleja lule të bardha dhe i vija në vazo. Jo për një ritual të trishtimit, por për t’i dhënë kujtesës një dritë të re. Ndonjëherë më dukej sikur bisedat tona jetonin ende midis petaleve. “Të duhen gjëra të thjeshta për të mbijetuar,” më kishe thënë dikur. Tani e provoja dhe e besoja.
Mësova që një marrëdhënie është si një odë e thjeshtë ku çdo detaj i përditshëm ka një varg. Rruga që zgjedh, ora kur hap dritaren, gota e ujit që pi para gjumit, një notë e shkruar me laps në frigorifer. Shpesh ulja kokën mbi tavolinë dhe shkruaja rreshta që nuk i dërgoja kurrë. “Dashuria nuk është vetëm pranësi,” shkruaja, “është edhe aftësia për të qëndruar i mirë kur tjetri s’është.” Pastaj dilja dhe shikoja qiellin e pasdites. Doja të mendoja se ti, diku larg, po shihje të njëjtin ton rozë në re, se fati i ngjashëm na mbante ende në një horizont të përbashkët.
Një ditë, mora një letër nga ti. Jo një mesazh i shpejtë, por një letër prej letre, me shkrimin tënd të anuar majtas, ku tekstin e përshkonte një aromë e lehtë lule-portokalli. Më pyete si po e mbaja shtëpinë, nëse dritarja hapet ende po aq lehtë, nëse librat kanë gjetur vendin e tyre. Më tregove se qyteti i ri është si një fëmijë i turpshëm që të njeh dalëngadalë, me rrugë të ngushta dhe njerëz që i duan gjërat e tyre me ritëm. Pastaj the një fjali që më ndali frymën: “Jam mirënjohës për gjithçka më mësove rreth durimit.” E palosa letrën me kujdes dhe e vendosa pranë fotografisë sonë në kornizë, asaj ku qeshnim nën një ombrellë blu. S’kisha pse të qaja. Në vend të lotëve, lashë të dilte prej meje një aromë gëzimi të qetë, si kur hap një dritare dhe dielli i dimrit bie rrezikshëm i butë mbi shiritin e perdeve.
Me kalimin e muajve, mësova të jetoj me praninë tënde të padukshme. Ajo më bënte më të mirë. Fillova të ndihmoj fëmijët e lagjes në lexim, u mësoja si të gjenin fjalët në histori, si të kuptonin dallimin midis kujtesës dhe imagjinatës. U thosha se një kujtim i mirë është urë përmes ujrave të turbullt dhe një ndriçim në mbrëmje. Mësimet e dashurisë nuk duhen mbajtur në sirtar. Kur shikon dikë të mësojë një fjalë të re, ndjen se bota është e drejtë, se shpresa është reale. Edhe kjo është dashuri: një energji që nuk shuhet, por ndryshon adresë.
Një pasdite pranvere, teksa po rregulloja bibliotekën, më ra nga rafti një shishe e vogël parfumi. Ishte e jotja. Shishja kishte mbetur në një kënd, gati të humbur, dhe kur e hapa, koha u hap bashkë me të. Ishte e njëjta aromë që mbanin fustanet e tua në mot të mirë. Nuk isha përgatitur për atë valë kujtimesh. M’u duk se dëgjova hapat e tu në korridor, fjalinë tënde: “Koha pihet me gllënjka të vogla, jo me ngut.” I mbylla sytë dhe pashë skenat tona të vogla: një ecje te Liqeni, një film i ndërprerë në mes sepse nisëm të flisnim për ëndrrat, një diskutim i zjarrtë rreth një romani ku personazhet gjykonin veten me shumë ashpërsi. E gjithë kjo u kthye në një frymë.
Në mbrëmje, vendosa të gatuaj një recetë që ti e bëje për netët kur donim ngrohtësi: makarona me rigon dhe domate të thata, me pak hudhër që zbutj’hemi me vaj ulliri. Kur aroma filloi të mbushë kuzhinën, e dëgjova veten duke thënë me zë: “Kujtimet kanë aromën tënde.” Ishte e vërtetë. Në çdo hap, ti kishe lënë një shenjë të ndjeshme, të pazhurmshme, por të pandashme nga jeta ime e tashme. E kuptova se kjo nuk ishte thjesht nostalgji. Ishte një marrëdhënie e re me kohën, një pjekuri që më lejoi të fal, të pranoj, të rritem, të dua prapë.
Në javët që pasuan, u përpoqa të rindërtoj lidhjet me njerëzit që i kisha pasur gjithnjë pranë, por të harruar nga ngurrimi im. Një mik më ftoi në një ekspozitë fotografike. E pranova, edhe pse pjesa më e brendshme e imja dëshironte të qëndronte te dritarja dhe të shkruante. Ekspozita ishte me foto të qyteteve tona, të portave të vjetra dhe luleve që guxojnë të rriten midis gurëve. Ai guxim i vogël i luleve më foli për dashurinë si për një projekt të përditshëm të shpirtit. Jo gjithmonë me fishekzjarre, por me kujdes, me një gotë ujë, me dritë, me fjalë të zemrës.
Aty, pranë një fotografie me dritare të hapur, e ndjeva përsëri aromën e jaseminit. U ktheva dhe pashë një vajzë që mbante në dorë një shami të bardhë me petale të vogla të shtypura, si ato që ti mbaje për librat e tu. Nuk ishe ti. Por m’u duk e bukur mënyra si bota kthehet me simbole dhe na thotë: je ende në udhë, vazhdo. Ajo vajza më pyeti nëse fotografia dukej e lumtur apo e trishtuar. “Ndoshta të dyja,” i thashë. “Ashtu si kujtimet që mbajnë një aromë të ëmbël, por dhe një hije të butë që na mëson të jemi mirënjohës.” Ajo buzëqeshi dhe tha se i pëlqente ai mendim. Mora frymë thellë, e ndjeva se zemra ime ishte bërë më e gjërë se dikur, gati për ta pranuar botën me të gjitha nuancat e saj.
Dhe pastaj, si të isha thirrur prej një fati të butë, mora një email nga ti. I shkurtër, por i qartë. Do të vije në qytet për disa ditë. Nuk kishte dramatizëm në rreshta, thjesht një “Ndoshta do të ishte bukur të pimë një kafe dhe të flasim si miq.” E lexova dy herë, pastaj dola në ballkon. Qielli kishte ngjyrën e dritës së ngrohtë që paraprin muzg. Nuk e dija se çfarë do të sillte kjo kafe. Nuk kisha plane për ta rikthyer të shkuarën, as për t’u larguar prej saj me ngut. Thjesht doja të isha e sinqertë me veten: të takohemi si dy njerëz që kanë dashur dhe janë bërë më të mirë prej asaj dashurie. Mirësia e vjetër, por e rritur me kohën.
Të nesërmen u pamë te i njëjti lokal, ai me verandën prej druri. Ti ishe ndryshe vetëm sa i përket një rrudhe të re te sytë, ndoshta nga lodhja e punës, ndoshta nga mësimet e jetës. Më pyete si jam. Të thashë me të vërtetë: “Jam mirë.” Folëm për punën, librat, për një film që të dyve na la pa fjalë. Pastaj erdhi heshtja, ajo që s’na frikësonte më. Ndjeva aromën e kafesë të ngrihej prapë si një urë, dhe atje e thashë atë që duhej thënë. “Faleminderit për gjithçka. Edhe kur s’ishte e lehtë, ti më mësove të mos trembem nga e vërteta.” Ti buzëqeshe dhe the: “Edhe ti më mësove durim.” Nuk pati fjalë të mëdha, as premtime. Por kishte një mirëkuptim të plotë, një lloj dashurie që rri si dritë në kornizë, pa pasur nevojë të jetë gjithmonë në qendër.
Kur u ngritëm për t’u larguar, ti nxore nga çanta një shishe të vogël me aromë lule-portokalli. “E di që e ke akoma,” the, “por kjo është e re, një fillim për ditët pas aromave.” E mora në dorë. Nuk mund të thuhet se ajo shishe nënshkroi një rikthim. Nënshkroi diçka tjetër: një paqe. E dija se, edhe nëse rrugët tona nuk do të bashkoheshin, ajo që kishim ndërtuar ishte bërë pjesë e përhershme e së tashmes sime. Dashuria, fati, shpresa dhe kujtimi nuk ishin fjalë për një romancë të kaluar, por mjete për të jetuar më mirë që sot.
U ktheva në shtëpi në mbrëmje dhe hapa dritaren. Nga rruga vinte aroma e shiut të lehtë dhe gjetheve që ecnin mbi asfalt. E vendosa shishen pranë librave dhe për një çast shtëpia u mbush me një melodi të pashkruar. Preka perde të cilat mbanin ende një gjurmë livandoje, qesha dhe zhyta duart në ujë të ngrohtë për të larë filxhanin e kafesë. Në atë moment e ndjeva qartësisht se kujtimet nuk do të zhduken kurrë, por mund të bëhen krahë. Kur krahët hapen, ajri i ri hyn, dhe ti mëson sërish të marrësh frymë, të shohësh përpara, të duash në formën që jeta të ofron sot.
Ditët vijuan të jenë të mira. Jo sepse gjithçka ishte e lehtë, por sepse unë tashmë dija të kapja aromën e duhur nga ajri dhe ta ktheja në dritë. Shkoja në punë dhe kthehesha vonë, hapja fletoren dhe shkruaja dy-tri rreshta mbi atë që mësova: se marrëdhëniet janë si kopshtet, duan ujë dhe durim, se dashuria është edhe art i pritjes, se shpresa nuk është premtim i zbrazët, por një shikim i qetë që thotë: kam besim te koha. Në fund të çdo dite, i thosha vetes me zë të ulët, si një urim: “Kujtimet kanë aromën tënde, por jeta ime ka ritmin tim.” Dhe ky ritëm, ndoshta, ishte gjëja më e bukur që na dhuroi koha.
Ndonjëherë ende e ndiej të vijë papritur ajo aromë jasemini, ajo përzierje e kafesë me shi dhe dritë. I mbyll sytë dhe të falënderoj. Sepse më mësove se nuk ka dashuri të humbur, ka dashuri të shndërruar. Se një kujtim i mirë të shoqëron pa të mbajtur peng. Se marrëdhëniet, edhe kur mbarojnë si histori, mund të mbeten si fill që e mban zemrën të përqendruar te ajo që ka rëndësi: mirësia, prania, të vërtetat e vogla të ditës. Dhe kur hap dritaren të nesërmen, fryma ime e parë është gjithnjë një urim i heshtur që ngjan me ty. Është mënyra ime për të vazhduar, për të dashur jetën, për të respektuar të shkuarën dhe për t’u hapur ndaj së ardhmes. Me aromë të butë dhe zemër të qetë.